Swaraj - 26 - Kavi Dalpatram
બે યુગ વચ્ચેનો સેતુ: કવિ દલપતરામનું જીવન (૧૮૨૦–૧૮૯૮)
ભારતીય સાહિત્યના ઈતિહાસમાં અમુક વ્યક્તિત્વ એવા વિરાટ હોય છે જે પ્રાચીન
પરંપરા અને આધુનિકતાના ઉદય વચ્ચે ઊભા રહીને બંને યુગને જોડવાનું કામ કરે છે.
ગુજરાતી સાહિત્યમાં તે વ્યક્તિત્વ એટલે દલપતરામ ડાહ્યાભાઈ, જેમને આપણે આદરપૂર્વક "કવીશ્વર" (કવિઓના રાજા)
તરીકે ઓળખીએ છીએ. ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાં જન્મેલા દલપતરામની કારકિર્દી પાંચ દાયકાઓ
સુધી વિસ્તરેલી હતી, જે
દરમિયાન તેમણે ગુજરાતી કવિતાના પ્રવાહને મૂળભૂત રીતે બદલી નાખ્યો અને મધ્યકાલીન
તથા અર્વાચીન યુગ વચ્ચેના મહત્વના સેતુ તરીકે સેવા આપી.
દલપતરામનો જન્મ ૨૧ જાન્યુઆરી, ૧૮૨૦ના રોજ સૌરાષ્ટ્રના વઢવાણમાં એક શ્રદ્ધાળુ અને રૂઢિચુસ્ત મધ્યમવર્ગીય
બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમના માતા-પિતા, ડાહ્યાભાઈ અને અમૃતબાએ તેમનો ઉછેર પરંપરાગત વાતાવરણમાં
કર્યો હતો. તેમનું શિક્ષણ સંપૂર્ણપણે દેશી પદ્ધતિનું હતું; તેમણે વઢવાણ અને અમદાવાદની સ્થાનિક શાળાઓમાં અભ્યાસ કર્યો, જ્યાં તેઓ સંસ્કૃત અને વ્રજ કવિતા તથા છંદશાસ્ત્રમાં પારંગત
થયા.
નાની ઉંમરથી જ તેમનામાં કાવ્યસર્જનની પ્રતિભા દેખાવા લાગી હતી. બાર વર્ષની
ઉંમરે તો તેમણે મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિ શામળ ભટ્ટની શૈલીમાં પદ્યવાર્તાઓ લખી નાખી
હતી. જોકે, તેમનો
પાયો ભારતીય પરંપરાનો હતો, પરંતુ
તેમનું ભાગ્ય ગુજરાતી સાહિત્યને પશ્ચિમી આધુનિકતા તરફ દોરી જવાનું હતું.
૧૮૪૮માં અમદાવાદમાં એડિશનલ જજ તરીકે આવેલા સ્કોટિશ અધિકારી એલેક્ઝાન્ડર
કિન્લોક ફોર્બસ (A.K. Forbes) સાથેની મુલાકાતે દલપતરામના જીવનની દિશા બદલી નાખી. ફોર્બસ
ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યના પ્રખર પ્રેમી હતા અને તેમણે તે જ વર્ષે ‘ગુજરાત
વર્નાક્યુલર સોસાયટી’ની સ્થાપના કરી હતી. યુવાન કવિની પ્રતિભાને પારખીને, ફોર્બસે તેમના સૂચિત ઐતિહાસિક ગ્રંથ ‘રાસમાળા’ માટે
હસ્તપ્રતો અને સામગ્રી એકત્ર કરવામાં મદદનીશ તરીકે દલપતરામને રોક્યા.
આ ભાગીદારીથી એક આજીવન મિત્રતા અને સાહિત્યિક ક્રાંતિનો પ્રારંભ થયો. સાત વર્ષ
પછી ફોર્બસ સ્વદેશ પાછા ફર્યા, પરંતુ દલપતરામનો સોસાયટી સાથેનો નાતો ચાલુ રહ્યો. સાદરામાં રેવન્યુ ખાતામાં
થોડો સમય નોકરી કર્યા બાદ, સોસાયટીના
મંત્રી મિસ્ટર કર્ટિસની વિનંતીથી તેઓ પાછા ફર્યા. દલપતરામે ૩૩ વર્ષ સુધી સોસાયટીની
સેવા કરી અને નિવૃત્તિ સમયે તેમને સરકારી પેન્શન ઉપરાંત લોકો તરફથી ૧૩,૦૦૦ રૂપિયાની થેલી ભેટમાં મળી – જે તે સમયે તેમના પ્રત્યેના
આદરનું પ્રમાણ હતું. ૧૮૮૫માં બ્રિટિશ સરકારે તેમને C.I.E. (કમ્પેનિયન ઓફ ધ ઓર્ડર ઓફ ધ ઈન્ડિયન એમ્પાયર) ના ઈલ્કાબથી
સન્માનિત કર્યા.
દલપતરામ એક વિરોધાભાસી વ્યક્તિત્વ હતા. તેમણે કોઈ અંગ્રેજી શિક્ષણ લીધું ન
હતું અને અંગ્રેજી ભાષાનું જ્ઞાન પણ નહિવત હતું. છતાં, ફોર્બસ સાથેના નિકટના સંબંધ અને તે સમયના બદલાતા
"અંગ્રેજી વાતાવરણ" દ્વારા તેમણે પશ્ચિમી સાહિત્યના તત્વોને આત્મસાત
કર્યા. તેઓ પરંપરાગત કાવ્ય સ્વરૂપોનો ઉપયોગ કરીને નવા વિચારો રજૂ કરનાર માધ્યમ
બન્યા.
કેટલાક ટીકાકારો તેમને માત્ર "ગરબી-ભટ્ટ" કહીને ઉતારી પાડતા, તો તેમના પ્રશંસકો તેમને કવિઓમાં શ્રેષ્ઠ માનતા. તેમનું
કાર્ય ભૂતકાળના માત્ર ધાર્મિક વિષયોથી દૂર જઈને સામાજિક અને બિનસાંપ્રદાયિક વિષયો
તરફ વળ્યું. તેમણે વિધવા વિવાહ, આધુનિક ઉદ્યોગોનું "આક્રમણ", રાજાઓની ફરજો અને સ્ત્રી શિક્ષણ જેવા વિષયો પર હિંમતભેર
લખ્યું.
'દલપતકાવ્ય'ના બે ભાગમાં સંગ્રહિત તેમની કવિતાઓ દર્શાવે છે કે તેઓ તેમના સમયની
વાસ્તવિકતાઓ સાથે કેટલા જોડાયેલા હતા. તેમણે ગરબી, ગીત અને પદ જેવા ભક્તિસંગીતના પરંપરાગત સ્વરૂપોનો ઉપયોગ
સમકાલીન મુદ્દાઓની ચર્ચા કરવા માટે કર્યો. તેમની કવિતાઓમાં 'મુંબઈના દરજી' જેવી હાસ્ય રચનાઓથી લઈને લંડનની ઈમ્પીરીયલ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ
જેવી સંસ્થાઓ પરની કવિતાઓનો સમાવેશ થાય છે.
દલપતરામનું પ્રદાન માત્ર સામાજિક ટીકા પૂરતું સીમિત ન હતું. તેઓ ગુજરાતી
બાળસાહિત્યના પણ પ્રણેતા હતા. 'હોપ વાંચનમાળા' માટે
લખાયેલી તેમની બોધપ્રદ કવિતાઓ પેઢીઓ સુધી વિદ્યાર્થીઓ માટે જ્ઞાનનો ભંડાર બની રહી.
સરળ શૈલી અને નિર્દોષ હાસ્ય સાથે લખાયેલી આ કવિતાઓ બાળકો માટે લખનાર તેઓ પ્રથમ હતા, અને આ ક્ષેત્રમાં તેમનું સ્થાન આજે પણ અજોડ છે.
આ ઉપરાંત, તેમણે
સ્વરૂપ અને શૈલીમાં પણ પ્રયોગો કર્યા. ૧૮૫૧માં લખાયેલ 'હુન્નરખાનની ચઢાઈ' (Invasion of Industry) દ્વારા તેમણે આર્થિક બદલાવો પર પ્રકાશ પાડ્યો. ૧૮૬૫માં
તેમના મિત્ર ફોર્બસના અવસાન પર તેમણે 'ફોર્બસવિરહ' લખ્યું, જે ગુજરાતી સાહિત્યનું પ્રથમ અંગ્રેજી ઢબનું કરુણપ્રશસ્તિ કાવ્ય (Elegy)
ગણાય છે. તેમણે ગ્રીક નાટ્યકાર એરિસ્ટોફેન્સના આધારે 'મિથ્યાભિમાન' નામનું હાસ્ય નાટક લખ્યું અને ભારતીય કેલેન્ડરની છ ઋતુઓ પર
કવિતાઓ લખીને પ્રકૃતિ કાવ્યોનો નવો ચીલો ચાતર્યો.
૧૮૯૮માં દલપતરામનું અવસાન થયું. તેમની કવિતા ઘણીવાર બોધપ્રદ અને નૈતિક હેતુથી
પ્રેરાયેલી રહેતી, જે
તેમના સંસ્કારો અને કલાને નૈતિકતાનું સાધન માનવાની ભારતીય દ્રષ્ટિનું પરિણામ હતું.
ભલે તેમનું કાર્ય આધુનિક ગુજરાતી કવિતાના "બાલ્યકાળ" સમાન ગણાય, પરંતુ તેમનું ઐતિહાસિક મહત્વ અમૂલ્ય છે. તેઓ જૂના કવિઓમાં
છેલ્લા અને આધુનિક કવિઓમાં પહેલા હતા.
એક નોંધપાત્ર યોગાનુયોગ એ હતો કે, જે સામાયિક 'જ્ઞાનસુધા'માં તેમની શ્રદ્ધાંજલિ છપાઈ, તેમાં જ તેમના પુત્ર ન્હાનાલાલનું કાવ્ય 'વસંતોત્સવ' પણ પ્રકાશિત થયું. ન્હાનાલાલ આગળ જતાં આધુનિક ગુજરાતી કવિતાના "પૂનમના ચાંદ" તરીકે ઓળખાયા. આ ઘટના સૂચવે છે કે સાહિત્યિક પ્રતિભાની મશાલ પિતાના હાથમાંથી પુત્રના હાથમાં સુરક્ષિત રીતે સોંપાઈ હતી, જેથી દલપતરામનો પ્રકાશ આવનારી પેઢીઓ માટે પણ પથદર્શક બની રહે.
Subscribe us : WhatsApp Youtube Channel Visit us : Sardar Patel
Visit us : Sardar Patel Subscribe us : Youtube Channel
0 टिप्पणियाँ